पशुपति परिसरको रहस्यमय विरूपाक्ष : जसलाई कलियुगको अन्त्यसँग जोडिन्छ

काठमाडौं । पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरनजिकै रहेको प्राचीन ढुंगाको मूर्ति ‘विरूपाक्ष’ धार्मिक आस्था, स्थानीय जनविश्वास र रहस्यमय किंवदन्तीका कारण नेपालकै चर्चित सम्पदामध्ये एक मानिन्छ।
शैव परम्परासँग जोडिएको मानिने विरूपाक्षको मूर्ति मानवीय आकृतिमा रहेको छ। यसको असामान्य अनुहार, आँखा र शरीरको बनावटले प्राचीनकालदेखि नै मानिसको जिज्ञासा बढाउँदै आएको छ। यही कारण विरूपाक्ष धार्मिक महत्वसँगै रहस्य र लोककथाको विषयसमेत बन्दै आएको छ।
‘विरूपाक्ष’ शब्दलाई सामान्यतः असामान्य वा विशेष प्रकारको आँखा भएको अर्थमा बुझिन्छ। हिन्दू धार्मिक परम्परामा यो भगवान् शिवका विभिन्न नाममध्ये एकका रूपमा पनि प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ। पशुपति क्षेत्रको विरूपाक्ष मूर्तिलाई भने स्थानीय जनविश्वासले शिवसँग सम्बन्धित स्वरूप तथा शैव परम्पराको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गर्दै आएको छ।
विरूपाक्षसँग जोडिएको सबैभन्दा चर्चित विश्वास मूर्ति बिस्तारै जमिनबाट बाहिर निस्कँदै गएको भन्ने हो। जनश्रुतिअनुसार मूर्ति पूर्ण रूपमा जमिनबाट बाहिर निस्किएपछि कलियुगको अन्त्य हुने विश्वास गरिन्छ। यही किंवदन्तीले विरूपाक्षलाई अन्य धार्मिक सम्पदाभन्दा अझ रहस्यमय बनाएको छ।
यद्यपि, विरूपाक्षको मूर्ति क्रमशः जमिनबाट बाहिर निस्कँदै गएको वा मूर्ति पूर्ण रूपमा बाहिर आएपछि कलियुगको अन्त्य हुने भन्ने मान्यताको कुनै वैज्ञानिक प्रमाण छैन। यो धार्मिक आस्था, लोकविश्वास र पुस्तौँदेखि चलिआएको किंवदन्तीमा आधारित धारणा हो।
विरूपाक्षसँग मानिसको जीवन र कर्म जोडिएको अर्को जनकथा पनि प्रचलित छ। एक जनविश्वासअनुसार उनी कुनै समय मानिस नै थिए। उनको जीवनमा घटेका घटना तथा कर्मसँग सम्बन्धित कथाका कारण पछि उनी मूर्तिको स्वरूपमा परिणत भएको मानिन्छ। यही कथाले विरूपाक्षको असामान्य आकृति र स्वरूपबारे थप रहस्य सिर्जना गरेको छ।
पशुपतिनाथ क्षेत्र आफैँमा हिन्दू तथा विशेषगरी शैव धर्मावलम्बीका लागि विश्वकै महत्वपूर्ण धार्मिक तीर्थस्थलमध्ये एक हो। यस क्षेत्रमा रहेका प्राचीन मूर्ति, मठ, मन्दिर तथा अन्य सांस्कृतिक सम्पदाले नेपालको धार्मिक तथा सांस्कृतिक इतिहासलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। त्यसै क्रममा विरूपाक्ष पनि धार्मिक आस्था र स्थानीय सांस्कृतिक स्मृतिसँग जोडिएको महत्वपूर्ण सम्पदाका रूपमा रहँदै आएको छ।
विरूपाक्षको वास्तविक इतिहास, निर्माणकाल, मूर्तिको उत्पत्ति तथा यसको सांस्कृतिक पृष्ठभूमिबारे थप प्रमाणिक अध्ययन आवश्यक देखिन्छ। ऐतिहासिक र पुरातात्त्विक अनुसन्धानबाट यसको वास्तविकता थप स्पष्ट हुन सक्ने भए पनि जनमानसमा पुस्तौँदेखि कायम रहेको रहस्य र आस्थाले विरूपाक्षको आकर्षण भने अझै घटेको छैन।
यसरी हेर्दा पशुपति क्षेत्रको विरूपाक्ष केवल एउटा प्राचीन ढुंगाको मूर्ति होइन, नेपालको धार्मिक आस्था, लोकसंस्कृति, किंवदन्ती र इतिहासलाई एकै ठाउँमा जोड्ने रहस्यमय सम्पदा पनि हो। वैज्ञानिक प्रमाणभन्दा जनविश्वासमा बढी आधारित भए पनि ‘कलियुगको अन्त्य’सँग जोडिएको यसको कथा आज पनि मानिसका लागि उत्तिकै कौतुहलको विषय बनेको छ।

Facebook Comments Box