सत्ता, बहिर्गमन र असन्तोषको मनोविज्ञान

सत्ता र शक्ति मानव स्वभावका सबैभन्दा आकर्षक आयाममध्ये पर्छन्। प्रायः मानिसमा अधिकार, प्रभाव र पदप्रति स्वार्थ तथा पदलोलुपता देखिनु अस्वाभाविक होइन। लामो समयसम्म शक्तिको केन्द्रमा रहेपछि त्यहाँबाट बाहिरिनुपर्दाको क्षण धेरैका लागि असहज र पीडादायी हुन्छ। शक्ति गुमाउँदाको अनुभूति कतिपयलाई ‘नङ्ग्रा फुस्केको भालु’ जस्तो लाग्न सक्छ—असुरक्षित, अस्थिर र असन्तुलित। अझ पदबाट हट्ने दिन नजिकिँदै जाँदा बढ्दो छटपटाहट र अनिश्चितताले मनोवैज्ञानिक दबाब सिर्जना गर्नु स्वाभाविक हो।
तर सत्ताबाट बहिर्गमनलाई सबैले एउटै दृष्टिकोणबाट हेर्दैनन्। उदाहरणका लागि, वर्तमान प्रधानमन्त्री सुशीला कार्की ले सत्तामा टिकिरहनुभन्दा आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुलाई प्राथमिकता दिएको सन्देश दिएकी छन्। बालुवाटारको बसाइँ लम्ब्याउने मोहभन्दा जिम्मेवारी सम्पन्न गरेर बाहिरिन चाहनु राजनीतिक संस्कारको दृष्टिले सकारात्मक संकेत हो। यदि आफ्नो कार्यकाल पूरा गर्न नपाए पनि पदमा अडिग रहनेभन्दा बाहिरिन तयार रहनु लोकतान्त्रिक परिपक्वताको परिचायक मान्न सकिन्छ।
नेपाली राजनीतिमा सत्ताबाट अपेक्षाभन्दा छिटो बाहिरिनुपरेका उदाहरण पनि प्रशस्तै छन्। कृष्णप्रसाद भट्टराई (किसुनजी) ले दुई पटक बालुवाटार छाड्नुपरेको इतिहास छ—एक पटक निर्वाचन पराजयका कारण र अर्को पटक आफ्नै दलको आन्तरिक निर्णयका कारण। ती बहिर्गमनहरू स्वेच्छिकभन्दा बढी परिस्थितिजन्य थिए, जसले राजनीतिक जीवनमा अस्थिरता र अनिश्चितता कति गहिरो हुन्छ भन्ने देखाउँछ।
त्यस्तै, शेरबहादुर देउवा जस्ता वरिष्ठ नेताको प्रसंगले सत्ताप्रतिको मोह र असन्तोषबारे थप प्रश्न उठाउँछ। लामो राजनीतिक यात्रामा अनेक अवसर प्राप्त गरिसकेपछि पनि सन्तुष्ट हुन नसक्नु, निरन्तर पदको खोजीमा लागिरहनु, र शक्तिकेन्द्र वरिपरि घुमिरहनु नेपाली राजनीतिक संस्कृतिको एक यथार्थ पक्ष हो। यो प्रवृत्तिले व्यक्तिगत आकांक्षा र सार्वजनिक हितबीचको द्वन्द्व उजागर गर्छ।
सत्ता स्वयंमा न त पूर्णतः खराब हो, न त पूर्णतः पवित्र। यसको प्रयोग र त्याग—दुवैले व्यक्तिको चरित्र र राजनीतिक संस्कार झल्काउँछन्। सत्तामा रहँदा जिम्मेवारीबोध, पारदर्शिता र सेवाभाव देखाउनु जति महत्त्वपूर्ण छ, त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ सत्ताबाट गरिमापूर्वक बहिर्गमन गर्न सक्ने क्षमता। लोकतन्त्रमा पद स्थायी हुँदैन; स्थायी हुनुपर्ने कुरा मूल्य, नीति र सार्वजनिक उत्तरदायित्व हुन्।
अन्ततः, प्रश्न सत्तामा बस्ने वा बाहिरिनेभन्दा पनि सत्तालाई कसरी बुझ्ने र प्रयोग गर्ने भन्ने हो। जबसम्म राजनीति व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सार्वजनिक हितमा केन्द्रित हुँदैन, तबसम्म सत्ता परिवर्तनले मात्र संस्कार परिवर्तन गर्न सक्दैन। त्यसैले आजको आवश्यकता सत्ताको लम्बाइ होइन, सत्ताको गुणस्तर हो।

Facebook Comments Box