बैंकभित्रै ‘लुटतन्त्र’ : कर्जा घोटाला र निक्षेप हिनामिनाले हल्लियो विश्वास, अब सुरक्षित छ त तपाईंको पैसा?

काठमाडौं ।
देशको बैंकिङ क्षेत्र, जुन लामो समयदेखि सर्वसाधारणको विश्वासको बलियो आधारका रूपमा स्थापित थियो, पछिल्ला घटनाक्रमपछि गम्भीर संकटको मोडमा पुगेको छ। उच्च तहका अधिकारीहरूबाटै कर्जा प्रवाहमा अनियमितता र बैंककै कर्मचारीबाट निक्षेप रकम हिनामिना भएको घटनाले बैंकिङ प्रणालीको विश्वसनीयतामाथि गहिरो प्रश्न खडा गरेको छ।
पछिल्ला दुई प्रतिनिधि घटनाले बैंकभित्रको संरचनागत कमजोरी, कमजोर निगरानी र सम्भावित मिलेमतोको संकेत दिएका छन्। एकातर्फ प्रभु बैंक का पूर्व उच्च अधिकारी कर्जा घोटाला आरोपमा पक्राउ परेका छन् भने अर्कोतर्फ सिटिजन्स बैंक को शाखाबाटै करोडौँ रुपैयाँ गायब भएको छ।
कर्जा घोटाला : उच्च तहबाटै नियम उल्लंघन
प्रभु बैंकको कर्पोरेट तथा प्रोजेक्ट फाइनान्स विभागका पूर्वप्रमुख दिनेश डंगोललाई केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो ले काठमाडौंको थापाथलीबाट पक्राउ गरेपछि बैंकिङ क्षेत्रमा तरंग फैलिएको छ।
प्रारम्भिक अनुसन्धानले बैंकिङ मापदण्ड, जोखिम मूल्यांकन प्रक्रिया र आन्तरिक नियन्त्रणलाई बेवास्ता गर्दै ठूलो परिमाणमा कर्जा स्वीकृत गरिएको आशंका देखाएको छ। यसले ‘चेक एन्ड ब्यालेन्स’ प्रणाली प्रभावहीन बन्दै गएको संकेत दिएको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार कर्जा स्वीकृति प्रक्रियामा यदि व्यक्तिगत प्रभाव, स्वार्थ वा दबाबले स्थान पाउँछ भने त्यसको असर बैंक मात्र होइन, समग्र अर्थतन्त्रमा पर्छ।
निक्षेप हिनामिना : शाखास्तरमै करोडौँ गायब
उता मोरङको विराटनगरस्थित सिटिजन्स बैंक शाखामा भएको करिब ५ करोड रुपैयाँ हिनामिनाले सर्वसाधारणलाई झन् त्रसित बनाएको छ।
शाखाकी अपरेसन इन्चार्ज रोजी कँडेलले निक्षेपकर्ताको मुद्दती रकमलाई धितो देखाएर नक्कली कर्जा फाइल खडा गरी रकम निकाल्ने गरेको तथ्य सार्वजनिक भएपछि बैंकिङ प्रणालीको सुरक्षा संयन्त्र नै प्रश्नमा परेको छ।
प्रारम्भिक अनुसन्धानले यो घटना एकल व्यक्तिको गल्ती मात्र नभई आन्तरिक प्रणालीगत कमजोरीको परिणाम हुनसक्ने देखाएको छ। एउटै युजर आइडी प्रयोग गरेर लामो समयसम्म करोडौँको कारोबार हुनु र त्यसको समयमै जानकारी नहुनु गम्भीर लापरवाहीको संकेत हो।
अडिटले देखायो कमजोरी, तर ढिलो
घटनाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको आन्तरिक लेखापरीक्षण प्रणाली हो। बैंककै अडिटले घोटाला पत्ता लगाए पनि यति ठूलो अनियमितता समयमै किन रोक्न सकिएन भन्ने प्रश्न उठेको छ।
यदि प्रारम्भिक चरणमै प्रभावकारी निगरानी भएको भए, क्षति यति ठूलो हुने थिएन।
व्यवस्थापन र नियामकमाथि प्रश्न
यी घटनाले बैंक व्यवस्थापनको कार्यशैलीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। समस्या बाहिर आएपछि मात्र कारबाही गर्ने ‘प्रतिक्रियात्मक’ प्रवृत्तिले जोखिम बढाएको देखिन्छ।
साथै नेपाल राष्ट्र बैंक जस्तो नियामक निकायको प्रभावकारितामाथि पनि प्रश्न उठेको छ। नियमित निरीक्षण, जोखिम मूल्यांकन र ‘अर्ली वार्निङ सिस्टम’ प्रभावकारी हुन नसकेको आलोचना बढ्दो छ।
सर्वसाधारणमा त्रास : “मेरो पैसा सुरक्षित छ?”
बैंकलाई सुरक्षित ठानेर बचत गर्ने सर्वसाधारण अहिले सशंकित बनेका छन्।
“मेरो पैसा सुरक्षित छ कि छैन?” भन्ने प्रश्न अब आम निक्षेपकर्ताको मनमा उब्जिन थालेको छ।
यदि यस्तो अवस्था लामो समयसम्म रह्यो भने मानिसहरू बैंकिङ प्रणालीभन्दा बाहिर पैसा राख्न प्रेरित हुन सक्छन्, जसले समग्र अर्थतन्त्रमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।