काठमाडौँमा सम्बन्धविच्छेदका मुद्दा बढ्दो: आधुनिकता, वैदेशिक रोजगारी र पारिवारिक तनाव मुख्य कारण

काठमाडौँ। काठमाडौँ जिल्ला अदालतमा पछिल्लो समय सम्बन्धविच्छेदसम्बन्धी मुद्दाको सङ्ख्या उल्लेख्य रूपमा बढ्दै गएको देखिएको छ। चालु आर्थिक वर्षको चैत २० गतेसम्म मात्र अदालतमा २ हजार ९०७ सम्बन्धविच्छेदका मुद्दा दर्ता भएका छन्, जसमा १ हजार ३९ मुद्दाको फैसला भइसकेको छ।

विसं २०७६ यता भने अझै १ हजार ९४७ मुद्दा फर्छ्यौट हुन बाँकी रहेका छन्। यसले सम्बन्धविच्छेदसम्बन्धी विवाद अदालतमा निरन्तर थुप्रिँदै गएको संकेत गर्छ।

सर्वोच्च अदालतको २०८१/८२ को वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार देशभर ४२ हजार ७३९ सम्बन्धविच्छेदका मुद्दा दर्ता भएका थिए। तीमध्ये ३३ हजार ५० मुद्दा फर्छ्यौट हुँदा ९ हजार ६८९ मुद्दा अझै टुंगो लाग्न सकेका छैनन्। अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा पनि ४० हजार ३२० मुद्दा दर्ता हुँदा ३१ हजार ७५२ मात्र फर्छ्यौट भएका थिए।

किन बढ्दै छन् सम्बन्धविच्छेद?

काठमाडौँ जिल्ला अदालतका सूचना अधिकृत दीपक श्रेष्ठका अनुसार बैंकिङ कसुर र चेक अनादरपछि सबैभन्दा धेरै दर्ता हुने मुद्दा सम्बन्धविच्छेदकै छन्। सामान्य पारिवारिक विवादसमेत अदालतसम्म पुग्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको उनी बताउँछन्।

सम्बन्धविच्छेद बढ्नुका प्रमुख कारणहरू यस्ता देखिएका छन्:

वैदेशिक रोजगारीका कारण दम्पतीबीच दूरी
परिवारको असहमतिकाबीच गरिने प्रेमविवाह
अन्तरजातीय विवाहमा सामाजिक दबाब
आर्थिक अभाव र बेरोजगारी
कुटपिट, मानसिक तनाव र हेरचाहको अभाव
आधुनिक जीवनशैली र स्वतन्त्रताको चाहना
सामाजिक सञ्जाल र अरूको प्रभाव (“नक्कल गर्ने प्रवृत्ति”)

अधिवक्ता गोकुल दवाडीका अनुसार वैदेशिक रोजगारी र आर्थिक तनावले सम्बन्धमा दरार ल्याउने प्रमुख भूमिका खेलिरहेका छन्। उनी भन्छन्, “सबै मुद्दा सम्बन्धविच्छेदमै टुंगिँदैनन्, करिब ५० प्रतिशत जति दम्पती मेलमिलाप गरेर फर्कने पनि गरेका छन्।”

‘डिपेन्डेन्ट भिसा’ र हतारका विवाह

अदालतका तथ्यांकले देखाउँछ कि विदेश जानका लागि हतारमा गरिने विवाह पनि सम्बन्धविच्छेदको एउटा कारण बनेको छ। कतिपय जोडीले विवाह गरेको एक महिनाभित्रै सम्बन्ध अन्त्य गर्न अदालत धाउने गरेका छन्।

सूचना अधिकृत श्रेष्ठका अनुसार, “परिवारलाई थाहा नदिई गरिएका प्रेमविवाह र सामाजिक समर्थनको अभावले पनि सम्बन्ध टिक्न कठिन भएको देखिन्छ।”

वृद्ध उमेरमा पनि सम्बन्धविच्छेद

सम्बन्धविच्छेद युवामाझ मात्र सीमित छैन। अधिवक्ताहरूका अनुसार ५० वर्षमाथिको उमेर समूहमा पनि उल्लेख्य रूपमा यस्ता मुद्दा देखिन थालेका छन्। हालै ७० वर्षीया महिला र ७३ वर्षीय पुरुषबीच सम्बन्धविच्छेद भएको उदाहरणसमेत सार्वजनिक भएको छ।

कतिपय वृद्ध दम्पतीमा समेत लामो समयको असन्तुष्टि अन्ततः अदालतसम्म पुग्ने गरेको पाइन्छ।

अदालतको प्रक्रिया र चुनौती

दुवै पक्ष सहमत भएमा काठमाडौँ जिल्ला अदालतले सम्बन्धविच्छेदको मुद्दा दुई दिनमै टुंग्याउन सक्छ। तर अधिकांश मुद्दा भने:

अंश (सम्पत्ति बाँडफाँड)
बालबच्चाको हेरचाह
मानाचामल

जस्ता विषयमा विवादका कारण लम्बिने गरेका छन्।

कानुनी रूपमा, मुद्दा दर्तापछि अर्को पक्षलाई २१ दिनको म्याद दिइन्छ र त्यसपछि मेलमिलापको प्रयास गरिन्छ। यस्तो प्रक्रिया एक वर्षसम्म लम्बिन सक्छ।

महिलाको पहल बढी

अधिवक्ता राजन केसीका अनुसार सम्बन्धविच्छेदका मुद्दा प्रायः महिलाले दर्ता गर्ने गरेका छन्, र अदालतले पनि पीडितको रूपमा हेरेर छिटो निर्णय दिने प्रवृत्ति देखिन्छ। पुरुषले दर्ता गरेका मुद्दाको फैसला दर तुलनात्मक रूपमा कम रहेको उनको भनाइ छ।

बदलिँदो समाज, बदलिँदो सम्बन्ध

अधिवक्ता शरदचन्द्र गौतमका अनुसार अहिले विवाहलाई “सात जन्मको बन्धन” भन्दा पनि “करार” को रूपमा हेर्ने सोच बढ्दै गएको छ। स्वतन्त्र जीवनको चाहना र व्यक्तिगत अधिकारप्रतिको चेतनाले पनि सम्बन्धविच्छेदलाई बढावा दिएको उनी बताउँछन्।

सम्बन्धविच्छेदका बढ्दो घटनाले नेपाली समाजमा गहिरो परिवर्तनको संकेत दिएको छ। यो केवल पारिवारिक समस्या मात्र नभई सामाजिक, आर्थिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणको प्रतिबिम्ब पनि हो।

अबको चुनौती भनेको—
सम्बन्ध जोगाउने कि स्वतन्त्रताको नाममा सम्बन्ध टुटाउने?

यस विषयमा गहिरो समाजशास्त्रीय अध्ययन र नीतिगत हस्तक्षेप आवश्यक देखिएको छ।

Facebook Comments Box