सामाजिक सञ्जालमा भाइरलहरूको कब्जामा छ देश

– महेन्द्र बिश्वकर्मा
चुनाव लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो। यही प्रक्रियामार्फत जनताले आफ्नो भविष्यको दिशा तय गर्छन्। तर आजको यथार्थ हेर्दा लाग्छ—देशको राजनीतिक गति मतपत्रले होइन, मोबाइल स्क्रिनमा भाइरल हुने सामग्रीले निर्धारण गरिरहेको छ। यो केवल प्रविधिको प्रभाव होइन, लोकतन्त्रकै गम्भीर चुनौती हो।
सामाजिक सञ्जाल आफैँमा दोषी छैन। यो त जनताको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको एक सशक्त माध्यम हो। तर जब अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता विचारको उत्तरदायित्वबाट छुट्टिन्छ, तब त्यो स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको लागि खतरा बन्छ। आज सत्यभन्दा छिटो फैलिन्छ अफवाह, नीति भन्दा आकर्षक बन्छ उत्तेजना, र बहसभन्दा शक्तिशाली हुन्छ दृश्य।
हिजो मतदाताले नेतृत्व चयन गर्थे, आज एल्गोरिदमले ‘नेता’ निर्माण गरिरहेको छ। जसको स्वर चर्को छ, जसको भाषा आक्रामक छ, जसले भावनालाई उत्तेजित गर्न सक्छ—उही प्रभावशाली देखिन्छ। तर जो तथ्यमा टिक्छ, समाधानको भाषा बोल्छ, दीर्घकालीन नीति प्रस्तुत गर्छ—उनीहरू भीडको चर्को आवाजमा हराइरहेका छन्।
चुनाव विचारको प्रतिस्पर्धा हुनुपर्ने थियो। तर आज यो दृश्य र विवादको प्रतियोगिता बनेको छ। उम्मेदवारको घोषणापत्रभन्दा बढी हेरिन्छ उसका भाइरल क्लिपहरू। योजनाभन्दा चर्चा हुन्छ उसको निजी जीवनको। यसरी लोकतान्त्रिक अभ्यास मनोरञ्जनमा रूपान्तरण हुँदैछ, जुन गम्भीर चिन्ताको विषय हो।
अझ गम्भीर पक्ष के भने, सामाजिक सञ्जालमा न्याय पनि लाइक र सेयरबाट मापन हुन थालेको छ। प्रमाण र प्रक्रियाभन्दा भावनाले फैसला गर्न थालेको देखिन्छ। यसले विधिको शासनलाई कमजोर पार्दै डिजिटल भीडतन्त्रको मार्ग खोल्दैछ, जुन लोकतन्त्रको आत्मासँग ठोक्किन्छ।
चुनावका वास्तविक मुद्दाहरू—शिक्षा, स्वास्थ्य, बेरोजगारी, किसानका समस्या, महँगी—पछाडि पर्दै गएका छन्। तिनको साटो विवाद, आरोप–प्रत्यारोप र चरित्रहत्या चुनावी बहसको केन्द्र बन्दै गएका छन्। यसरी राष्ट्रिय प्राथमिकता नै विकृत बन्दै गएको छ।
यो अवस्था केवल प्रयोगकर्ताको कमजोरी होइन। सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरू स्वयं यस्तो एल्गोरिदममा चलिरहेका छन्, जसले सत्यभन्दा ध्यान खिच्ने सामग्रीलाई प्राथमिकता दिन्छ। शान्त, तथ्यपरक र गहिरा विचारभन्दा उत्तेजक, डर पैदा गर्ने र विभाजन गर्ने सामग्री सजिलै भाइरल हुन्छ। यसले समाजलाई सूचना होइन, उत्तेजना आपूर्ति गरिरहेको छ।
अब प्रश्न उठ्छ—लोकतन्त्रलाई यसरी भाइरल संस्कृतिको कब्जाबाट कसरी जोगाउने?
पहिलो, मिडिया साक्षरतालाई राष्ट्रिय प्राथमिकता बनाउनैपर्छ। नागरिकले कुन सूचना विश्वास गर्ने, कसरी तथ्य जाँच गर्ने भन्ने क्षमता विकास गर्नु अपरिहार्य छ।
दोस्रो, राजनीतिक दल र उम्मेदवारले भाइरल हुन होइन, विश्वसनीय बन्न प्रयास गर्नुपर्छ। गाली र उत्तेजनाको साटो समाधान र दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्ने संस्कृतिको विकास आवश्यक छ।
तेस्रो, राज्यले समयसापेक्ष डिजिटल नीति निर्माण गरी गलत सूचना र घृणात्मक सामग्री नियन्त्रणमा ल्याउनैपर्छ।
र चौथो, मतदाताले भावनामा होइन, विचारमा मतदान गर्ने अभ्यासलाई आत्मसात गर्नुपर्छ।
सामाजिक सञ्जाल हाम्रो औजार हो, हाम्रो मालिक होइन। यदि हामीले सोच्ने अधिकार एल्गोरिदमलाई सुम्प्यौं भने, भोलि निर्णय गर्ने अधिकार पनि उसैले लिनेछ। चुनाव केवल सरकार छान्ने प्रक्रिया होइन, यो हाम्रो चेतनाको परीक्षा हो।
अन्ततः, लोकतन्त्रको रक्षा गर्न आज सबैभन्दा आवश्यक कुरा यही हो भाइरलको पछि होइन, विचारको पक्षमा उभिनु।