आखिर हाम्रो समाज कहाँ जाँदैछ ? बाँच्ने आशा हराउँदै गएको देशको पीडादायी चित्र

काठमाडौंको बुद्धनगरमा शनिबार बिहान ४५ वर्षीय आश्विन राउतले आफ्नै शरीरमा पेट्रोल छर्केर आत्मदाहको प्रयास गरे। प्रारम्भिक जानकारीअनुसार पारिवारिक विवादपछि उनले यस्तो कदम चाले। उनी अहिले जीवन र मृत्युबीच संघर्ष गरिरहेका छन्।
त्यसको अघिल्लो दिन सर्लाहीका ३५ वर्षीय विवेक मण्डलले पनि आफ्नै शरीरमा पेट्रोल छर्केर आगो लगाए। उनको पनि गम्भीर अवस्थामा उपचार भइरहेको छ।
यसभन्दा केही दिनअघि राजधानीकै त्रिपुरेश्वरमा मुगुका युवा गणेश नेपालीले आत्मदाह गरे। जेटीए अध्ययन पूरा गरेका उनी स्थायी रोजगारी नपाएर पठाओ चलाउँदै जीविकोपार्जन गरिरहेका थिए। निषेधित क्षेत्रमा मोटरसाइकल पार्किङ गरेको भन्दै नगर प्रहरीले जरिवाना गरेपछि निराशाको चरम अवस्थामा पुगेका उनले आफ्नै मोटरसाइकलको पेट्रोल झिकेर शरीरमा छर्किए र आगो लगाए। उपचारका क्रममा उनको दुःखद निधन भयो।
यी तीन घटना केवल तीन व्यक्तिका व्यक्तिगत निर्णय होइनन्। यी घटनाले हाम्रो समाजको गहिरिँदो निराशा, राज्यप्रतिको घट्दो विश्वास, आर्थिक असुरक्षा, मानसिक तनाव र सामाजिक विघटनको भयावह संकेत गरेका छन्। आज आत्मदाहका घटनाले समाचारको शीर्षक बनाइरहेका छन्, तर भित्रभित्रै हजारौं नागरिक मानसिक पीडा, बेरोजगारी, ऋण, पारिवारिक तनाव र भविष्यप्रतिको अन्योलसँग एक्लै लडिरहेका छन्।
प्रश्न उठ्छ—आखिर हाम्रो देशमा यस्तो के भइरहेको छ कि मानिसहरू बाँच्नेभन्दा मर्ने विकल्प रोज्न थालेका छन्?
आत्मदाह कुनै समाधान होइन। आत्महत्या कुनै वीरताको प्रतीक पनि होइन। यसले परिवार, समाज र राष्ट्रलाई कहिल्यै निको नहुने घाउ दिन्छ। तर, यस्तो निर्णय गर्न पुग्ने व्यक्तिको मन कति पीडाले भरिएको थियो भन्ने प्रश्नलाई बेवास्ता गरेर हामी समस्याको समाधानतर्फ पुग्न सक्दैनौं। हरेक आत्मदाहको प्रयास एउटा मौन चित्कार हो—’मलाई कसैले सुनिदेऊ।’
नेपाल सम्भावनाले भरिएको देश हो। पानी छ, जंगल छ, जमिन छ, पर्यटन छ, युवा शक्ति छ। तर विडम्बना, यी सबै सम्भावनाको लाभ आम नागरिकले होइन, सीमित वर्गले उठाइरहेको अनुभूति व्यापक बन्दै गएको छ। लाखौं युवा रोजगारीको खोजीमा विदेशिन बाध्य छन्। देशमै बस्नेहरूले अस्थायी काम, न्यून आम्दानी, बढ्दो महँगी र असुरक्षित भविष्यसँग सम्झौता गर्नुपरेको छ।
आज सामान्य नागरिकको सपना धेरै ठूलो छैन। उसले महल खोजेको छैन। करोडौंको सम्पत्ति मागेको छैन। ऊ त बिहान–बेलुका परिवारसँग दुई छाक खान पाओस्, छोराछोरीलाई पढाउन सकोस्, बिरामी हुँदा उपचार पाओस्, आफ्नो मेहनतको सम्मानजनक मूल्य पाओस् भन्ने चाहना मात्र राख्छ। तर जब यी आधारभूत आवश्यकतासमेत पूरा हुन छाड्छन्, निराशा जन्मिन्छ। निराशा बढ्दै जाँदा मानसिक तनाव बन्छ, र कहिलेकाहीँ त्यसले जीवन नै अन्त्य गर्ने निर्णयसम्म पुर्‍याउँछ।
दुःखको कुरा, हाम्रो समाजमा मानसिक स्वास्थ्य अझै पनि लाजको विषय बनाइन्छ। मानिस रोइरहेको हुन्छ, तर हामी भन्छौं—”बलियो बन।” ऊ भित्रभित्रै टुटिरहेको हुन्छ, तर हामी भन्छौं—”यो त सामान्य हो।” परिणामस्वरूप धेरै मानिस पीडा लुकाएर बाँच्छन्, र कहिलेकाहीँ त्यो पीडा विस्फोट भएर यस्ता दुःखद घटनाका रूपमा बाहिर आउँछ।
राज्यको पहिलो दायित्व नागरिकको जीवनको रक्षा गर्नु हो। सुरक्षा भनेको अपराध रोक्नु मात्र होइन, नागरिकलाई सम्मानपूर्वक बाँच्ने वातावरण दिनु पनि हो। जब एउटा नागरिकले आफ्नो भविष्य समाप्त भएको महसुस गर्छ, त्यो केवल उसको व्यक्तिगत असफलता होइन; त्यो राज्यको नीति, शासन प्रणाली, सामाजिक संरचना र हाम्रो सामूहिक संवेदनशीलतामाथिको प्रश्न पनि हो।
राजनीतिक दलहरू चुनावका बेला समृद्धि, विकास, रोजगारी र सुशासनका आकर्षक नारा बाँड्छन्। तर सत्ता प्राप्त भएपछि ती प्रतिबद्धता कति पूरा भए? बेरोजगारी घट्यो कि बढ्यो? युवाले देशमै भविष्य देख्न थाले कि विमानस्थलको लाइन अझै लामो भयो? नागरिकको राज्यप्रतिको भरोसा बलियो बन्यो कि झन् कमजोर? यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने बेला आइसकेको छ।
आज समाजमा आर्थिक असमानता तीव्र रूपमा बढेको अनुभूति हुन्छ। एउटा वर्ग दिनप्रतिदिन सम्पन्न बन्दै गएको छ भने अर्को वर्ग आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न संघर्षरत छ। महँगीले ढाड सेकिएको छ। शिक्षा र स्वास्थ्य महँगो बन्दै गएका छन्। श्रमको उचित मूल्य पाइँदैन। यस्तो अवस्थामा निराशा बढ्नु अस्वाभाविक होइन।तर दोष केवल राज्यलाई दिएर पनि हामी मुक्त हुन सक्दैनौं। परिवार, समुदाय र समाजले पनि आफ्नो भूमिका निभाउनुपर्छ। कसैको व्यवहार असामान्य देखियो भने उसको कुरा सुनिदिने, मानसिक पीडालाई कमजोरी नभई उपचारयोग्य अवस्था मान्ने र संकटमा परेकालाई समयमै साथ दिने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
आत्मदाहका घटनालाई सनसनीपूर्ण समाचार बनाएर मात्र पुग्दैन। यस्ता घटनाले किन जन्म लिए? मानिसलाई त्यस्तो निर्णयसम्म कसले पुर्‍यायो? राज्यका कुन कमजोरीले यस्तो अवस्था सिर्जना गर्‍यो? समाज कहाँ चुक्यो? यी प्रश्नमाथि गम्भीर बहस हुनुपर्छ।
नागरिकले विलासी जीवन मागेका छैनन्। उनीहरूलाई भ्रष्टाचाररहित शासन, सम्मानजनक रोजगारी, न्यायपूर्ण अवसर, सहज स्वास्थ्य सेवा, गुणस्तरीय शिक्षा र भविष्यप्रतिको आशा चाहिएको हो। राज्यले यति पनि दिन सकेन भने नागरिकको विश्वास कसरी जोगिन्छ?
अब पनि शासन गर्नेहरू सत्ता जोगाउने अंकगणितमै सीमित रहने हो भने यस्ता घटनाको श्रृंखला रोकिने छैन। विकासका भाषणले पेट भरिँदैन। आश्वासनले मानसिक पीडा कम हुँदैन। नागरिकलाई परिणाम चाहिएको छ—रोजगारी, सुशासन, न्याय र बाँच्न सकिने वातावरण।
हरेक आत्मदाहको प्रयाससँगै केवल एउटा मानिस जलेको हुँदैन; राज्यप्रतिको विश्वासको अर्को एउटा भाग पनि खरानी बन्छ। यदि यो क्रम रोकिएन भने इतिहासले कुनै एक व्यक्तिलाई मात्र होइन, सिंगो राज्य व्यवस्था र हाम्रो सामूहिक उदासीनतालाई कठघरामा उभ्याउनेछ।
अब प्रश्न एउटै छ—हामी अझै पनि यी घटनालाई केही दिनको समाचार मानेर बिर्सिनेछौं, कि यसलाई राष्ट्रको गम्भीर चेतावनीका रूपमा लिएर नागरिकलाई फेरि बाँच्ने आशा दिने वातावरण निर्माण गर्नेछौं? यसको उत्तर आजको पुस्ताले मात्र होइन, भोलिको इतिहासले पनि खोज्नेछ।