बदलिँदो भौगोलिक वातावरण र नेपालीको भविष्य

शोबिका गोले
नेपाल प्राकृतिक विविधताले भरिपूर्ण देश हो। हिमालदेखि पहाड र तराईसम्म फैलिएको भौगोलिक बनावट, हरियाली वनजंगल, नदी–नाला, हिमताल, जैविक विविधता र प्राकृतिक स्रोतसाधनले नेपाललाई संसारमै विशेष पहिचान दिएको छ। यही प्राकृतिक सम्पदा नेपालीको जीवन, संस्कृति, अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनासँग गहिरोसँग जोडिएको छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालको भौगोलिक तथा वातावरणीय अवस्थामा तीव्र परिवर्तन देखिन थालेको छ। जलवायु परिवर्तन, अव्यवस्थित सहरीकरण, वन विनाश, प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन, प्रदूषण र विकासका नाममा हुने अनियन्त्रित गतिविधिले वातावरणीय सन्तुलनमा गम्भीर असर पुर्‍याइरहेका छन्।
बदलिँदो वातावरणको असर अहिले भविष्यको विषय मात्र रहेन। यसको प्रभाव हाम्रो दैनिक जीवनमै देखिन थालेको छ। वर्षा हुने समय र तरिकामा परिवर्तन, लामो समयसम्म खडेरी पर्नु, अचानक ठूलो वर्षा हुनु, बाढी, पहिरो, डढेलो, हिमाली क्षेत्रमा हिउँ पग्लिनु तथा पानीका स्रोत सुक्दै जानुजस्ता समस्या बढिरहेका छन्। यस्ता परिवर्तनले नेपालको कृषि, स्वास्थ्य, खानेपानी, रोजगारी, पर्यटन र समग्र अर्थतन्त्रलाई प्रभावित पारिरहेका छन्।
बदलिँदो मौसम र जलवायु परिवर्तन
पहिले मौसमको चक्र तुलनात्मक रूपमा अनुमान गर्न सकिने थियो। किसानहरूले वर्षा र घामको समयअनुसार खेतीपातीको योजना बनाउँथे। तर अहिले मौसममा देखिएको अनियमितताले कृषि प्रणालीलाई चुनौती दिइरहेको छ। कहिले अत्यधिक वर्षा हुने, कहिले लामो समयसम्म पानी नपर्ने र कहिले असामान्य समयमा मौसम परिवर्तन हुने अवस्थाले किसानलाई प्रत्यक्ष असर पारेको छ।
नेपालजस्तो कृषि क्षेत्रमा ठूलो जनसंख्या निर्भर रहेको देशका लागि यस्तो परिवर्तन अझ संवेदनशील विषय हो। समयमा पानी नपर्दा खेती सुक्न सक्छ भने अत्यधिक वर्षाले बाली नष्ट गर्न सक्छ। यसले उत्पादन घटाउने मात्र होइन, खाद्य सुरक्षामाथि समेत चुनौती थप्न सक्छ।
बाढी, पहिरो र प्राकृतिक विपद्को बढ्दो जोखिम
नेपालको भौगोलिक बनावट आफैंमा प्राकृतिक विपद्को जोखिमयुक्त छ। पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा भिरालो जमिन, कमजोर भूगर्भ र तीव्र वर्षाका कारण पहिरोको जोखिम बढी हुन्छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा अव्यवस्थित सडक निर्माण, वन विनाश र प्राकृतिक संरचनामा हुने हस्तक्षेपले जोखिम झन् बढाएको देखिन्छ।
तराई क्षेत्रमा बाढी र डुबानको समस्या गम्भीर बन्दै गएको छ भने पहाडी क्षेत्रमा पहिरोले घर, सडक, पुल, विद्यालय र खेतीयोग्य जमिनमा क्षति पुर्‍याउने गरेको छ। विपद्का कारण मानिसको ज्यान जाने मात्र होइन, परिवारको सम्पत्ति, आयआर्जन र वर्षौंको मेहनतसमेत क्षणभरमै नष्ट हुन सक्छ।
त्यसैले विकास निर्माण गर्दा प्राकृतिक भूगोललाई बुझेर योजना बनाउनु अत्यन्त आवश्यक छ। सडक वा भवन निर्माण गर्नु मात्र विकास होइन; सुरक्षित र वातावरणमैत्री संरचना निर्माण गर्नु नै दिगो विकास हो।
वन विनाश र जैविक विविधतामाथि चुनौती
नेपालको वनजंगल जैविक विविधताको महत्वपूर्ण आधार हो। वनले माटो संरक्षण, पानीका स्रोतको संरक्षण, वातावरणीय सन्तुलन र जलवायु नियमनमा ठूलो भूमिका खेल्छ। तर वन क्षेत्रमा हुने अतिक्रमण, अवैज्ञानिक दोहन, डढेलो तथा अव्यवस्थित पूर्वाधार निर्माणका कारण प्राकृतिक प्रणालीमा दबाब बढिरहेको छ।
वन नष्ट हुँदा वन्यजन्तुको बासस्थान पनि प्रभावित हुन्छ। यसले मानव र वन्यजन्तुबीचको द्वन्द्व बढाउन सक्छ। त्यसैले वन संरक्षण केवल रुख जोगाउने विषय होइन; यो पानी, माटो, वन्यजन्तु, कृषि र मानव जीवनको संरक्षणसँग जोडिएको विषय हो।
पानीका स्रोत संकटमा
नेपाल पानीका स्रोतले धनी देशका रूपमा चिनिन्छ। हिमालबाट बग्ने नदी, खोला, झरना तथा भूमिगत पानी हाम्रो जीवनको आधार हुन्। तर जलवायु परिवर्तन, वन विनाश र बढ्दो जनसंख्याका कारण धेरै ठाउँमा पानीका मुहान सुक्दै गएका छन्।
ग्रामीण क्षेत्रमा पानीको मुहान सुक्दा महिलाहरू तथा बालबालिकाले टाढाबाट पानी ल्याउनुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ। सहरी क्षेत्रमा भने जनसंख्या वृद्धि र अव्यवस्थित बसोबासका कारण खानेपानीको माग निरन्तर बढिरहेको छ।
भविष्यमा पानीको समस्या अझ गम्भीर बन्न नदिन अहिलेबाटै पानीका मुहान संरक्षण, वर्षाको पानी संकलन, पुनर्भरण पोखरी निर्माण र पानीको उचित व्यवस्थापनमा ध्यान दिन आवश्यक छ।
नेपालीको स्वास्थ्यमा पर्ने असर
बदलिँदो वातावरणले मानव स्वास्थ्यमा पनि प्रत्यक्ष असर पार्छ। अत्यधिक गर्मी, वायु प्रदूषण, दूषित पानी, लामखुट्टे तथा अन्य रोग फैलाउने जीवको वृद्धि र प्राकृतिक विपद्का कारण स्वास्थ्य जोखिम बढ्न सक्छ।
विशेषगरी बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा कमजोर आर्थिक अवस्था भएका परिवारहरू वातावरणीय परिवर्तनबाट बढी प्रभावित हुन सक्छन्। त्यसैले वातावरण संरक्षणलाई स्वास्थ्य सुरक्षासँग पनि जोडेर हेर्नुपर्छ।
स्वच्छ हावा, सफा पानी, हरियाली क्षेत्र र सुरक्षित बस्ती निर्माण गर्नु स्वस्थ समाज निर्माणको आधार हो।
रोजगारी र अर्थतन्त्रमा असर
नेपालको अर्थतन्त्र कृषि, पर्यटन, जलविद्युत्, वन तथा प्राकृतिक स्रोतमा ठूलो मात्रामा निर्भर छ। वातावरणीय परिवर्तनले यी सबै क्षेत्रमा प्रभाव पार्न सक्छ।
हिमाली क्षेत्रमा हुने परिवर्तनले पर्वतीय पर्यटन र हिमाल आरोहणमा असर पार्न सक्छ। कृषि उत्पादनमा कमी आउँदा किसानको आम्दानी घट्न सक्छ। बाढी र पहिरोले सडक तथा पूर्वाधारमा क्षति पुर्‍याउँदा व्यापार र यातायात प्रभावित हुन्छ। यसले अन्ततः राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमै असर पार्न सक्छ।
त्यसैले वातावरण संरक्षणलाई विकासको बाधक होइन, आर्थिक विकासको आधारका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
बसाइँसराइ र सामाजिक परिवर्तन
प्राकृतिक विपद्, पानीको अभाव, कृषि उत्पादनमा कमी र रोजगारीको अभावले मानिसहरू गाउँबाट सहरतर्फ बसाइँ सर्न बाध्य हुन सक्छन्। यसले ग्रामीण क्षेत्रमा जनसंख्या घटाउने र सहरी क्षेत्रमा जनचाप बढाउने सम्भावना हुन्छ।
अव्यवस्थित सहरीकरणले फोहोर व्यवस्थापन, खानेपानी, यातायात, प्रदूषण र आवासजस्ता समस्या थप गम्भीर बनाउन सक्छ। त्यसैले भविष्यको नेपाल निर्माण गर्दा गाउँ र सहर दुवैको सन्तुलित विकास आवश्यक छ।
अब हामीले के गर्नुपर्छ?
बदलिँदो भौगोलिक वातावरणलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सकिँदैन। तर यसको नकारात्मक प्रभावलाई कम गर्न सकिन्छ। यसका लागि सरकार मात्र होइन, नागरिक, स्थानीय समुदाय, विद्यालय, निजी क्षेत्र र विभिन्न संघसंस्थाको संयुक्त प्रयास आवश्यक हुन्छ।
सबैभन्दा पहिले वन संरक्षण र वृक्षरोपणलाई अभियानका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ। नदी, ताल, पोखरी तथा पानीका मुहान संरक्षण गर्नुपर्छ। सडक र भवन निर्माण गर्दा वातावरणीय प्रभावलाई ध्यान दिनुपर्छ। फोहोरलाई जथाभावी फाल्ने तथा जलाउने प्रवृत्ति रोक्नुपर्छ।
कृषिमा पनि मौसमअनुकूल प्रविधि र नयाँ ज्ञानको प्रयोग गर्न आवश्यक छ। पानीको बचत गर्ने सिँचाइ प्रणाली, स्थानीय तथा वातावरणमैत्री खेती प्रणाली र विपद् प्रतिरोधी पूर्वाधारमा जोड दिनुपर्छ।
त्यसैगरी विद्यालय तहदेखि नै वातावरण संरक्षणसम्बन्धी शिक्षा र व्यवहारिक ज्ञान दिनुपर्छ। बालबालिकालाई प्रकृति संरक्षणको महत्व बुझाउन सके भविष्यमा वातावरणप्रति जिम्मेवार पुस्ता निर्माण गर्न सकिन्छ।
सरकार र नागरिक दुवैको जिम्मेवारी
वातावरण संरक्षण केवल सरकारको जिम्मेवारी हो भन्ने सोच परिवर्तन गर्नुपर्छ। सरकारले प्रभावकारी नीति, कानुन र योजना बनाउनुपर्छ भने नागरिकले आफ्नो दैनिक व्यवहार परिवर्तन गर्नुपर्छ।
प्लास्टिकको अनावश्यक प्रयोग घटाउने, पानीको बचत गर्ने, वृक्षरोपण गर्ने, सार्वजनिक स्थान सफा राख्ने, फोहोर छुट्याएर व्यवस्थापन गर्ने र प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्ने जस्ता साना कामले पनि ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ।
त्यसैगरी स्थानीय समुदायलाई वातावरण संरक्षण र विपद् व्यवस्थापनमा सक्रिय बनाउनुपर्छ। कुनै विपद् आएपछि मात्र उद्धार गर्नेभन्दा विपद् आउनुअघि नै जोखिम पहिचान र तयारी गर्नु बढी प्रभावकारी हुन्छ।
निष्कर्ष
बदलिँदो भौगोलिक वातावरण नेपालको वर्तमान मात्र होइन, भविष्यसँग जोडिएको विषय हो। हिमाल, पहाड, तराई, नदी, वनजंगल र जैविक विविधता नेपालको प्राकृतिक सम्पदा मात्र होइनन्; यी नेपाली जीवनका आधार हुन्।
आज हामीले प्रकृतिप्रति गरेको व्यवहारले भोलिको नेपाल कस्तो हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्नेछ। विकास आवश्यक छ, तर प्रकृतिको विनाश गरेर गरिएको विकास दीर्घकालीन हुन सक्दैन। प्रकृति र मानवबीचको सन्तुलन कायम गर्दै अघि बढ्नु नै नेपालको सुरक्षित भविष्यको बाटो हो।
हामीले वातावरण जोगाउन सके मात्र पानीका स्रोत सुरक्षित रहन्छन्, कृषि बलियो हुन्छ, जैविक विविधता संरक्षण हुन्छ, स्वास्थ्य सुरक्षित हुन्छ र भावी पुस्ताले पनि स्वच्छ तथा सुरक्षित वातावरणमा बाँच्न पाउनेछन्।
त्यसैले आजको हाम्रो जिम्मेवारी केवल आफ्नो पुस्ताका लागि होइन, भावी पुस्ताका लागि पनि हो। प्रकृति जोगाऔँ, वातावरण बचाऔँ र समृद्ध तथा सुरक्षित नेपालको भविष्य निर्माण गरौँ।