विवेकशील समाजको प्रस्थानविन्दु: लैंगिक असमानता र ‘महिला विरुद्ध महिला’ को पर्खाल भत्काउने मार्ग

– शोबिका गोले
“हातमा हात मिलाएर हिँड्नुछ हामीलाई,
खुट्टा तान्ने प्रवृत्तिको अन्त्य गर्नुछ यहाँ।
पुरुष र महिला त रथका दुई पाङ्ग्रा हुन्,
महिलाले महिलाकै सारथी बन्नुछ यहाँ।।”
एउटा रथ सुरक्षित रूपमा अगाडि बढ्न दुवै पाङ्ग्रा उत्तिकै बलियो हुनुपर्छ। हाम्रो समाज पनि महिला र पुरुष रूपी दुई पाङ्ग्रामा टिकेको छ। तर, एक्काइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा आइपुग्दा पनि नेपाली समाजको रथ लैंगिक विभेदको खाल्डोमा अल्झिएको छ। जब हामी लैंगिक समानताको बहस गर्छौँ, हाम्रो ध्यान अक्सर पुरुष र महिलाबीचको बाह्य खाडलमा मात्र जान्छ। तर, समाजको भित्री ऐना हेर्ने हो भने, त्यहाँ अर्को एउटा अदृश्य पर्खाल पनि देखिन्छ— ‘महिलाले महिलामाथि नै गर्ने सूक्ष्म विभेद र मानसिक द्वन्द्व’।
कुनै पनि समाजको वास्तविक विकास तब मात्र सम्भव हुन्छ, जब पुरुष र महिलाबीचको असमानता हट्छ र सँगसँगै महिलाहरू एक-अर्काको प्रगतिको सारथी बन्छन्। यो विभेदको अन्त्य गर्न अब पुराना पुस्ताको सोच पर्खेर मात्र पुग्दैन; यसका लागि स्थानीय सरकारको सक्रियता र युवा पुस्ताको हस्तक्षेपकारी भूमिका अपरिहार्य भइसकेको छ।

१. पुरुष र महिलाबीचको खाडल: मानसिकता बदल्ने चुनौती

ऐतिहासिक रूपमा जरो गाडेको पितृसत्तात्मक सोचका कारण आज पनि महिला र पुरुषबीच अवसर र सम्मानमा विभेद कायम छ।
• निर्णायक क्षमतामा अविश्वास: महिला आर्थिक रूपमा सक्षम भए पनि घरको मुख्य निर्णय वा कार्यक्षेत्रको नेतृत्व तहमा पुरुषको तुलनामा उनीहरूको स्वीकार्यता अझै कम छ।
• अदृश्य श्रमको मूल्यहीनता: महिलाले घरभित्र परिवारका लागि बगाउने पसिना, हेरचाह र व्यवस्थापनलाई आर्थिक उत्पादकत्वसँग जोडेर हेर्ने दृष्टिकोणको नितान्त अभाव छ।
• ज्याला र अवसरमा असमानता: समान योग्यता र श्रमका बाबजुद पनि अनौपचारिक क्षेत्रहरूमा महिलाले पुरुष सरह पारिश्रमिक नपाउनु न्यायसंगत होइन।

२. महिला र महिलाबीचको पर्खाल: आन्तरिक रूपान्तरणको खाँचो

पुरुष र महिलाबीचको विभेद जत्तिकै गम्भीर पक्ष ‘महिला नै महिलाको आलोचक’ बन्ने सामाजिक मनोविज्ञान हो। यो प्रवृत्ति कुनै जन्मजात स्वभाव होइन, बरु सताब्दियौँदेखि पितृसत्ताले महिलाको दिमागमा हालिदिएको ‘सङ्कुचित सोच’ को परिणाम हो।
• परम्परागत भूमिकाको दबाब: घरभित्र सासू-बुहारी वा नन्द-अमाजुबीच हुने असमझदारी र हैकमवादले एक महिलाले अर्की महिलाको स्वतन्त्रता खुम्च्याउने काम गरिरहेको हुन्छ।
• सामाजिक टिप्पणी र खुट्टा तान्ने प्रवृत्ति: कुनै महिलाले समाजको घेराभन्दा बाहिर निस्केर प्रगति गर्दा, पुरुषले भन्दा पहिले अर्की महिलाले Handwriting, चरित्र वा पहिरनमाथि औँला ठड्याउने प्रवृत्ति समाजमा अझै जीवित छ।
• विपन्न र एकल महिलामाथिको दृष्टिकोण: समाजमा एकल, विधवा वा निसन्तान महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोण अझै पनि कठोर छ, र यस्ता सामाजिक वहिष्कारमा महिलाहरूकै सहभागिता बढी देखिनु दुःखद पक्ष हो।

३. परिवर्तनका संवाहक: स्थानीय सरकार, युवा पुस्ता र ग्लोबल दृष्टिकोण

यो दोहोरो विभेदलाई जरैदेखि उखेल्न समाजका दुईवटा स्थानीय खम्बाहरू र विश्वव्यापी रूपान्तरणको सिद्धान्तलाई आत्मसाथ गर्नुपर्छ:

• स्थानीय सरकारको दायित्व (नीति र सचेतना): स्थानीय तहले केवल बाटो र पुल मात्र बनाउने होइन, समाजको सोच बदल्ने लगानी पनि गर्नुपर्छ। गाउँ-गाउँमा सासू-बुहारी सचेतना शिविर, लैंगिक उत्तरदायी बजेटको सही कार्यान्वयन, र महिला उद्यमशीलताका कार्यक्रमहरू स्थानीय सरकारले सञ्चालन गर्नुपर्छ। न्यायिक समितिहरूले महिलामाथि हुने घरेलु हिंसा र मानसिक उत्पीडनलाई कानुनी र व्यावहारिक रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्छ।
• युवा पुस्ताको हस्तक्षेप (परिवर्तनको संवाहक): नयाँ पुस्ताका युवा-युवतीहरूले पुराना रुढीवादी परम्परालाई चुनौती दिनुपर्छ। युवाहरूले आफ्नो घरभित्र आमा, दिदीबहिनी र सासू-बुहारीबीच हुने असमझदारीमा पुलको काम गर्न सक्छन्। सामाजिक सञ्जालको सही सदुपयोग गर्दै युवाहरूले ‘महिला विरुद्ध महिला’ र लैंगिक असमानताका विरुद्ध सचेतनामूलक डिजिटल अभियान चलाउन सक्छन्।
• अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासबाट पाठ: विश्वका सफल मुलुकहरूमा ‘सिस्टरहुड नेटवर्क’ (Sisterhood Network) मार्फत महिलाहरूले एक-अर्काको व्यवसाय र नेतृत्वलाई प्रवर्द्धन गर्ने गर्छन्। नेपालमा पनि महिला नेतृत्वले अर्को महिला नेतृत्वलाई प्रोत्साहन गर्ने वातावरण बनाउनु पर्छ।

विभेदको अन्त्य: रूपान्तरणका व्यावहारिक उपायहरू

यो दोहोरो विभेदलाई कानुनको पानाबाट मात्र होइन, व्यवहार र घरको भान्साबाटै हटाउनु पर्छ। यसका लागि निम्न उपायहरू अवलम्बन गर्न सकिन्छ:
1. व्यवहारमा समविभाजन (छोरा-छोरी एकसमान): विभेदको अन्त्य घरबाटै सुरु हुनुपर्छ। छोरालाई भान्साको काम र छोरीलाई बाहिरको व्यवहार सिकाएर हुर्काउने हो भने हुर्कँदै गरेको पुस्ताले कहिल्यै लैंगिक विभेद गर्दैन।
2. ‘सिस्टरहुड’ (भगिनीत्व) र सामूहिक ऐक्यबद्धता: महिलाहरूले एक-अर्काको कुरा काट्ने वा कमजोरी खोज्ने प्रवृत्ति त्यागेर एक-अर्काको सफलतामा ताली बजाउने र सङ्कटमा ढाल बन्ने संस्कारको विकास गर्नुपर्छ। एक महिलाको प्रगति अर्की महिलाका लागि प्रेरणा बन्नुपर्छ।
3. आर्थिक स्वावलम्बन र चेतनाको विकास: आत्मनिर्भरता नै सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। महिलाहरूलाई सीपमूलक शिक्षा र उद्यमशीलतासँग जोड्नुपर्छ। आर्थिक रूपमा सबल महिलाले आफ्नो हक र अधिकारका लागि दृढतापूर्वक आवाज उठाउन सक्छन्।

विभेद चाहे पुरुषले महिलामाथि गरेको होस् या महिलाले महिलामाथि, यसले अन्ततः सिङ्गो मानवता र समाजको विकासलाई नै पछाडि धकेल्छ। पुरुषको हैकमवाद जत्तिकै घातक महिलाले महिलामाथि गर्ने अनुदार व्यवहार हो। जबसम्म एक महिलाले अर्की महिलाको भावना, श्रम र अस्तित्वलाई सम्मान गर्दिनन्, तबसम्म लैंगिक समानताको लडाइँ आधा मात्रै सफल हुन्छ।
समानताको विन्दु कुनै कानुनको किताबमा होइन, हाम्रो आफ्नै सोचमा छ। पुरुष र महिला समाजका सहयात्री हुन् भने महिला र महिला यसका बलिया स्तम्भ हुन्। स्थानीय सरकारको नीतिगत साथ र युवा पुस्ताको आधुनिक सोच मिलेर मात्र अबको समाजलाई विभेदरहित र न्यायपूर्ण बनाउन सकिन्छ। आजको आवश्यकता एक-अर्काको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्दै, खुट्टा तान्ने होइन, हात समातेर अघि बढ्ने विवेकशील समाजको निर्माण गर्नु हो।

Facebook Comments Box