सुरक्षित राजधानी, सुदृढ प्रहरी र नागरिकको भरोसा

काठमाडौँ उपत्यका केवल देशको राजधानी मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रको राजनीतिक, प्रशासनिक, आर्थिक तथा सामाजिक गतिविधिको केन्द्र पनि हो। यहाँको शान्ति सुरक्षा, अपराध नियन्त्रण र नागरिकको सुरक्षाको प्रत्याभूतिले समग्र राज्यको सुरक्षा व्यवस्थाप्रतिको विश्वास र प्रभावकारिता प्रतिबिम्बित गर्छ। त्यसैले राजधानीको सुरक्षा व्यवस्थापन सामान्य प्रशासनिक जिम्मेवारी मात्र नभई राज्यको प्रतिष्ठा, नागरिकको विश्वास र लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको स्थायित्वसँग जोडिएको अत्यन्त संवेदनशील दायित्व हो।

आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को प्रथम त्रैमासिक तथा चाडपर्व लक्षित सुरक्षा योजनाको समीक्षा गर्दा काठमाडौँ उपत्यका प्रहरी कार्यालय र मातहतका प्रहरी एकाइहरूले सुरक्षा व्यवस्थापनमा सक्रियता, परिचालन क्षमता र परिणाममुखी कार्यसम्पादनलाई प्राथमिकतामा राखेको देखिन्छ। सार्वजनिक गरिएको तथ्याङ्कले प्रहरीको नियमित गस्ती, अपराध नियन्त्रण, फैसला कार्यान्वयन, लागुऔषधविरुद्धको अभियान तथा चाडपर्वको समयमा विशेष सुरक्षा व्यवस्थापनमा उल्लेखनीय प्रयास भएको संकेत गर्छ। तर प्रहरीको सफलता पक्राउ संख्या र बरामद रकममा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। नागरिकले आफू सुरक्षित भएको महसुस गर्नु, अपराधको जोखिम घट्नु र कानुनको शासन बलियो हुनु नै वास्तविक सफलताको मापदण्ड हो।

प्रथम त्रैमासिकमा २३ हजार २४३ पटक मोबाइल गस्ती, २० हजार ८८७ पटक पैदल गस्ती, ११ हजार ३४९ पटक मोटरसाइकल गस्ती तथा ६ हजार १७ पटक चेकिङ सञ्चालन हुनु प्रहरीको सक्रिय परिचालनको महत्वपूर्ण उदाहरण हो। राजधानीको बढ्दो जनघनत्व, सवारी चाप, सार्वजनिक स्थलको संवेदनशीलता र अपराधका बदलिँदा स्वरूपलाई ध्यानमा राख्दा यस्तो नियमित परिचालन अपरिहार्य छ। प्रविधिको प्रयोग, सिसिटिभी निगरानी, ड्रोन, कुकुर परिचालन तथा मानवीय सूचना सङ्कलनलाई एकीकृत गर्दै सुरक्षा व्यवस्थापनलाई आधुनिक र प्रभावकारी बनाउनु समयको आवश्यकता हो।

अदालतबाट फैसला भएका मुद्दामा फरार रहेका १ हजार १६२ जनालाई पक्राउ गरी ३०२ वर्ष ४ महिना १८ दिन कैद तथा १५ करोड ७८ लाख ९८ हजार ७०७ रुपैयाँ जरिवाना असुलउपर गरिएको विवरणले फैसला कार्यान्वयनमा प्रहरीको सक्रियता देखाउँछ। न्यायालयको फैसला कार्यान्वयन नहुने अवस्था दण्डहीनताको आधार बन्न सक्छ। अपराध गरेपछि कानुनबाट उम्कन सकिन्छ भन्ने मनोविज्ञानलाई निरुत्साहित गर्न फैसला कार्यान्वयनको प्रभावकारिता अत्यन्त आवश्यक छ। यसले न्याय प्रणालीप्रतिको विश्वास कायम राख्न पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

लागुऔषध कारोबारविरुद्धको कारबाही पनि राजधानीको सुरक्षा व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण पक्ष हो। प्रथम त्रैमासिकमा ४४४ वटा मुद्दा दर्ता गरी ३७८ जनालाई पक्राउ गरिएको तथा ठूलो परिमाणमा लागुऔषध बरामद गरिएको तथ्याङ्कले यस क्षेत्रमा प्रहरीको सक्रियता देखाउँछ। लागुऔषध कारोबार केवल एउटा आपराधिक गतिविधि मात्र होइन, यसले युवा पुस्ताको भविष्य, पारिवारिक जीवन र सामाजिक संरचनामाथि समेत गम्भीर असर पार्छ। लागुऔषधको अवैध कारोबारबाट उत्पन्न आर्थिक लाभले संगठित अपराधलाई समेत प्रोत्साहन गर्न सक्छ। त्यसैले यसको नियन्त्रणका लागि कारोबारीलाई कानुनी दायरामा ल्याउनुका साथै सेवनकर्ताको उपचार, पुनःस्थापना र जनचेतनामूलक अभियानलाई पनि समान प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।

हुण्डी कारोबार, भन्सार छली, अवैध सुनचाँदी ओसारपसार तथा जुवातासविरुद्धका कारबाहीले आर्थिक अपराध नियन्त्रणमा प्रहरीको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको देखाउँछन्। आर्थिक अपराधको प्रभाव प्रत्यक्ष रूपमा राज्यको राजस्व, वित्तीय प्रणाली र समग्र अर्थतन्त्रमा पर्छ। यस्ता अपराध नियन्त्रण गर्दा अनुसन्धानको पारदर्शिता, प्रमाणको विश्वसनीयता र कानुनी प्रक्रियाको निष्पक्षता कायम राख्नु उत्तिकै आवश्यक छ। अपराध नियन्त्रणको नाममा निर्दोष नागरिकले अनावश्यक दुःख पाउने अवस्था आउनु हुँदैन। कानुन कार्यान्वयन कठोर हुनुपर्छ, तर त्यो कठोरता न्यायपूर्ण र संविधानसम्मत हुनुपर्छ।

सार्वजनिक स्थलमा हुने दुर्व्यवहार, महिला तथा बालबालिकामाथिको हिंसा र नागरिकको व्यक्तिगत सुरक्षासँग सम्बन्धित घटनाहरू नियन्त्रण गर्न सञ्चालित स्विप अपरेशन तथा सेफ्टी पिन अपरेशन पनि महत्वपूर्ण छन्। सार्वजनिक यातायात, भिडभाड हुने क्षेत्र तथा सडकमा महिला र बालबालिकाले सुरक्षित महसुस गर्न पाउनु राज्यको आधारभूत जिम्मेवारी हो। यस्ता अभियानले अपराध रोकथाममा योगदान पुर्‍याउन सक्छन्। तर नियन्त्रणमा लिइएका व्यक्तिमाथि गरिने अनुसन्धान, कारबाही र सचेतनामूलक व्यवहारमा मानव अधिकार, मर्यादा तथा कानुनी प्रक्रिया अनिवार्य रूपमा सुनिश्चित हुनुपर्छ। सुरक्षा व्यवस्थापनको उद्देश्य नागरिकलाई त्रसित बनाउनु होइन, सुरक्षित र विश्वस्त बनाउनु हो।

सवारी दुर्घटना न्यूनीकरणका लागि मादक पदार्थ सेवन गरी सवारी चलाउने ६ हजार ९३८ जना तथा लागुऔषध सेवन गरी सवारी चलाउने ७८ जना चालकलाई कारबाही गरिएको विवरणले सडक सुरक्षाको चुनौती पनि उजागर गर्छ। सडक सुरक्षा केवल ट्राफिक प्रहरीको जिम्मेवारी होइन। चालकको अनुशासन, यात्रुको सचेतना, सडक पूर्वाधारको अवस्था र प्रभावकारी नियमन सबै यससँग जोडिएका छन्। मापसे तथा लापसे गरेर सवारी चलाउने प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न नियमित चेकिङ, कडा कानुनी कारबाही र निरन्तर जनचेतना आवश्यक छ। सडकमा हुने एउटा लापरवाहीले निर्दोष नागरिकको जीवन समाप्त हुन सक्छ भन्ने यथार्थ सबैले बुझ्नुपर्छ।

चाडपर्वको समयमा राजधानीको सुरक्षा चुनौती अझ जटिल हुन्छ। उपत्यकाबाट बाहिरिने र भित्रिने यात्रुको चाप बढ्ने, बजार तथा आर्थिक कारोबार विस्तार हुने, घरहरू खाली रहने र चोरी तथा लुटपाटको जोखिम बढ्ने भएकाले विशेष सुरक्षा योजना अपरिहार्य हुन्छ। असोज १८ देखि कार्तिक १८ गतेसम्म लागू गरिएको चाडपर्व लक्षित सुरक्षा योजनाअन्तर्गत ८ हजार ६६८ जना प्रहरी परिचालन, ३७ वटा हेल्प डेस्क स्थापना, २२ वटा नाका चेकिङ तथा प्रविधिमार्फत निगरानी गरिएको विवरणले सुरक्षा व्यवस्थापनलाई व्यापक बनाइएको देखाउँछ।

चाडपर्वको समयमा प्रहरीको उपस्थिति नागरिकका लागि भरोसाको आधार बन्नुपर्छ। यात्रु सहायता कक्ष, सार्वजनिक स्थलमा निगरानी, सादा पोसाकमा सूचना सङ्कलन, नियमित गस्ती तथा संवेदनशील क्षेत्रमा सुरक्षा परिचालनले नागरिकलाई सहज र सुरक्षित वातावरण प्रदान गर्न सक्छ। तर सुरक्षा योजनाको वास्तविक सफलता नागरिकले प्रहरीलाई आफ्नो सहयोगी र अभिभावकका रूपमा अनुभूति गर्न सक्नुमा निर्भर हुन्छ। प्रहरी र नागरिकबीचको विश्वास तथा सहकार्यले अपराध नियन्त्रणलाई अझ प्रभावकारी बनाउँछ।

चाडपर्व लक्षित कारबाहीमा जुवाताससम्बन्धी १२ वटा मुद्दा दर्ता गरी ९१ जनालाई पक्राउ गर्नुका साथै अवैध पटाका कारोबारमा संलग्न १२ जनालाई नियन्त्रणमा लिइएको विवरणले पर्वको समयमा हुने जोखिम न्यूनीकरणका लागि प्रहरी सक्रिय रहेको देखाउँछ। जुवातास, अवैध विस्फोटक पदार्थ र पटाकाको प्रयोगले आर्थिक क्षति, आगलागी, ध्वनि प्रदूषण तथा मानवीय दुर्घटनाको जोखिम बढाउन सक्छ। चाडपर्वको उल्लास अरूको सुरक्षा र शान्ति खल्बल्याउने माध्यम बन्नु हुँदैन। दीपावली र छठजस्ता पर्वको वास्तविक सौन्दर्य सामाजिक सद्भाव, अनुशासन, संयम र आपसी सम्मानमा निहित छ।

यद्यपि सुरक्षा योजनाको समीक्षा गर्दा एउटा महत्वपूर्ण पक्षलाई बिर्सन मिल्दैन। प्रहरीको कार्यसम्पादन मूल्याङ्कन केवल पक्राउ परेका व्यक्तिको संख्या, बरामद भएको रकम वा सञ्चालन गरिएका गस्तीको संख्याका आधारमा मात्र गर्नु पर्याप्त हुँदैन। अपराधको दरमा आएको परिवर्तन, नागरिकको सुरक्षा अनुभूति, अनुसन्धानको गुणस्तर, पीडितले पाएको न्याय, प्रहरी सेवाको सहजता र सार्वजनिक विश्वासलाई पनि मूल्याङ्कनको आधार बनाउनुपर्छ। तथ्याङ्कले प्रहरीको सक्रियता देखाउँछ, तर त्यसको दीर्घकालीन प्रभावले मात्र सुरक्षा व्यवस्थाको वास्तविक उपलब्धि प्रमाणित गर्छ।

राजधानीको सुरक्षा व्यवस्थापनमा प्रहरी नेतृत्वको दूरदर्शिता, मातहतका कर्मचारीको अनुशासन, प्रविधिको प्रभावकारी उपयोग र नागरिकसँगको सहकार्य निर्णायक हुन्छ। प्रहरी संगठनले आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गर्दा राजनीतिक प्रभाव, व्यक्तिगत आग्रह र बाह्य दबाबभन्दा माथि उठेर कानुन, संविधान र नागरिक सेवाको सिद्धान्तलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। प्रहरीको शक्ति नागरिकको विश्वासबाट उत्पन्न हुन्छ। त्यसैले अधिकारको प्रयोगसँगै जवाफदेहिता, पारदर्शिता र व्यावसायिक निष्पक्षता पनि अनिवार्य छन्।

काठमाडौँ उपत्यका प्रहरी कार्यालयले प्रस्तुत गरेको त्रैमासिक कार्यसम्पादन तथा चाडपर्व लक्षित सुरक्षा योजनाले राजधानीको सुरक्षा व्यवस्थापनमा संगठित प्रयास भएको संकेत गरेको छ। अब आवश्यक छ—यी प्रयासलाई नियमित, दिगो र नागरिकमैत्री बनाउनु। अपराध नियन्त्रणमा उपलब्धि हासिल गर्नुका साथै अपराध हुन नदिने वातावरण निर्माण गर्नु, पीडितलाई न्याय दिलाउनु र नागरिकको विश्वास जित्नु प्रहरी संगठनको दीर्घकालीन लक्ष्य हुनुपर्छ।

सुरक्षित राजधानी निर्माण प्रहरीको एकल प्रयासबाट सम्भव हुँदैन। नागरिकको सचेतना, कानुनप्रतिको सम्मान, सामाजिक जिम्मेवारी र प्रहरीसँगको सहकार्य पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन्। चाडपर्वको उल्लासलाई सुरक्षा, सद्भाव र अनुशासनसँग जोड्दै सबै नागरिकले जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।

काठमाडौँ उपत्यकाको सुरक्षा व्यवस्था प्रभावकारी, विश्वसनीय र नागरिकमैत्री बनाउन प्रहरीको सक्रियता निरन्तर रहोस्। प्रहरीको उपस्थिति नागरिकका लागि भरोसा बनोस्, कानुनको कार्यान्वयन निष्पक्ष बनोस् र राजधानीको सुरक्षा व्यवस्थाले समग्र राष्ट्रलाई सकारात्मक सन्देश दिन सकोस्। यही अपेक्षा र शुभकामनासहित सम्पूर्ण नागरिकलाई सुरक्षित, मर्यादित र उल्लासमय दीपावली तथा छठ पर्वको हार्दिक शुभकामना।

Facebook Comments Box